The great राणा संगा आणि त्याचा पराक्रमी पुत्र राणा प्रताप

शाळेच्या इतिहासात मेवाडच्या ‘राणा संगा’ची ओळख अंगावर अनेक जखमा मिरवत लढणारा योद्धा अशी होती. त्याच्या अंगावर ऐंशी जखमा होत्या असं चित्तोडची गाईड मला म्हणाली. जखमांचा अधिकृत स्कोअर मला कुठेही सापडला नाही. असो, पण शाळेनंतर मी राणा संगाला तसा विसरूनच गेलो होतो. तो पुन्हा डोक्यात आला २००५ साली एका कार्यक्रमात!

सचिन तेंडुलकरने पस्तीस शतकांचा विक्रम केला म्हणून लता दीदींच्या हस्ते त्याचा सत्कार मी दादरच्या यशवंत नाट्य मंदिरात आयोजित केला होता. सचिनच्या टेनिस एल्बोपासून विविध दुखापतींची चर्चा वर्तमानपत्रांत होत होती. त्यावेळी सचिनचं कौतुक करताना लतादीदी म्हणाल्या, ‘‘सचिन तुम्ही आमच्या संघाचे राणा संगा आहात. त्याला जशा अनेक जखमा होऊनही तो लढला. तसे तुम्ही लढत आहात.’’ लोकांनी टाळ्या मारल्या. दोघांमधली तुलना अत्यंत योग्य होती. लतादीदींच्या इतिहासाच्या ज्ञानाचं मला कौतुक वाटलं. अर्थात प्रेक्षकांतल्या किती मंडळींना राणा संगा आठवत होता देव जाणे! सचिनलाही शाळेत इतिहास वाचताना राणा संगा हे नाव कानावरून गेल्याचं स्मरत होतं की नाही, मला ठाऊक नाही.

माझ्या मनावर ते वाक्य कोरलं गेलं आणि चितोडला गेल्यावर राणा संगाच्या पाऊलखुणा मी शोधायला लागलो. ‘गाईड’ने एक मंदिर दाखवून शेवटी इथे त्याच्या जखमांवर उपचार झाले वगैरे सांगितलं. त्याने ज्या आत्मविश्‍वासाने सांगितलं ते पाहून जखमांनी विव्हळणारा राणा संगा आणि मागच्या जन्मात राजवैद्य असणारा गाईड डोळ्यांसमोर आले. खरं तर राणा संगा चित्तोडला परतला की नाही याचा उल्लेख नाही. पण असेलही कदाचित. पण गाईड मंडळींच्या वर्णनातली सत्यता ही चिंबोरीच्या आंगड्यामधल्या गराएवढी छोटी असते. पण असते टेस्टी! चित्तोडला गेलात तर आधी इतिहास वाचून जा. मगच ते बुरूज तुमच्यासमोर जिवंत होतील.

तुम्हाला राणा संगाच्या घोड्याच्या टापांचा आवाज ऐकू येईल आणि एक हात आणि डोळा गमावलेला लढवय्या राणा संगा डोळ्यांसमोर उभा राहील. कर्णावती ही त्याची तेजस्वी पत्नी तुम्हाला देवी भासेल. आयुष्यात फार लवकर लढाईत त्याने एक हात आणि डोळा गमावला. पण तरीही तो लढत राहिला. त्याला स्वातंत्र्ययोद्धा म्हणायला हरकत नाही. कारण तो परकीय आक्रमकांशी लढला. आधी इब्राहिम लोधीशी, जो अफगाण राजा होता आणि मग बाबराशी! त्याने लोधीला हरवलं. तो बाबराला हरवू शकला नाही कारण फितुरी! बाबराला त्याच्या देशात ‘परत जा’ हे सांगायला त्याने ज्या ‘सिलहादी’ या विश्‍वासू सरदाराला पाठवलं त्यानेच राणा संगाच्या पाठीत खंजीर खुपसला. त्याने पक्ष सोडला, पक्षांतर केले. किती अनुवंशिक रोग हा आहे पहा. अजूनही उद्भवतोय. सिलहादीने येऊन राणा संगाला सांगितलं, ‘युद्ध अटळ आहे’ आणि ऐन युद्धाच्या वेळी तीस हजार सैन्याला घेऊन बाबराला मिळाला. परदेशी यवनांसाठी पायघड्या या अशा हिंदूंनीच घातल्या.

राणा संगा शर्थीने लढला. जखमी झाला. त्याच्या सैन्याला वाटलं तो धारातीर्थी पडला. त्यामुळे सैन्यात हलकल्लोळ माजला. बाबर जिंकला. बाबराने जिंकल्यावर पहिली गोष्ट काय केली असेल तर फितूर सिलहादीचा शिरच्छेद केला. त्यालाही ठाऊक होतं की, साप हा ठेचायचाच असतो. राणा संगा जखमांतून पुन्हा उभा राहिला. त्याने शपथ घेतली. बाबरला हरवल्याशिवाय चितोडवर पाय ठेवणार नाही. पण बाबराच्या तोफगोळ्यासमोर पुन्हा हरला. त्यानंतर काही वर्षांनी गुजरातच्या बहादूर शहासमोर कोसळणार्‍या चित्तोडमध्ये राणी कर्णावतीने शेकडो स्त्रियांसह दुसरा मोठा जोहार केला व तुमच्या डोळ्यात टचकन पाणी येत असेल तर चितोडवर राजपूत स्त्रियांचा टाहो तुम्हाला स्पष्ट ऐकायला यायला हवा. नसाल तर चितोडवर बिअर-व्हिस्की शोधणारे लोकही भेटतात. राणा प्रताप हा राणा संगाचा नातू. तुम्हाला राणा प्रताप अनुभवायचा असेल तर तो चितोडवर अनुभवता येत नाही, तर नायद्वारापासून ११ मैल नैऋत्येला हळदीघाटात जायला हवे. गोगुंदा आणि खमणोर यांच्यामध्ये डोंगरांच्या ज्या बिकट आणि दुर्गम रांगा आहेत त्यातल्या एका अरुंद वाटेला हळदीघाट म्हणतात. जसं शिवाजी महाराजांचं शौर्य अनुभवायचं असेल तर सह्याद्री तुडवायला हवा, तसं राणा प्रताप अनुभवायला अरवलीपर्वत पालथा घालायला हवा.

तिथला प्रत्येक दगड तुम्हाला त्याच्या पराक्रमाची गाथा सांगतो. आता कारने जाताना तो घोड्यावरचा अनुभव येत नाही. पण इतिहासाचा हात नाही तरी बोट धरल्याचा अनुभव येतो आणि आपल्या परंपरेचा अभिमान वाटायला लागतो. शिवाजी महाराज आणि राणा प्रताप यांची कर्तबगारी ही स्वातंत्र्याची खरीखुरी व्याख्या आहे. राणा प्रतापचा राज्याभिषेक चितोडला झाला नाही. कारण चितोड अकबराकडे होते. तो कुंभलगढला झाला. त्यावेळी प्रताप बत्तीस वर्षांचा होता. अरवली पर्वतावरचा १०० मैल लांब आणि ६०-७० मैल रुंद एवढाच भूप्रदेश हे प्रतापचं राज्य होते. बाकी सर्व ठिकाणचे राजपूत राजे अकबराचे मांडलिक होते. अनेकांनी आपल्या तरण्या पोरी अकबराला आणि त्याच्या नातेवाईकांना नातेसंबंध जोडण्यासाठी दिल्या होत्या. राणा प्रताप गवतावर झोपला. कंदमुळं, फळं खाऊन जगला वगैरे कथा सर्वांनाच पाठ असतील. पण हळदीघाटीतून जाताना डोळ्यांसमोर इतिहासाच्या पुस्तकातलं ते चित्र उभं राहतं. तो हत्तीवर बसलेला मानसिंग, हत्तीच्या गंडस्थळापर्यंत पाय रोवून उभा असलेला चेतक घोडा आणि भाला फेकायच्या तयारीतला राणा प्रताप! माझ्यासाठी ते चित्र हा मूलभूत स्वातंत्र्याचा ध्वज आहे. तो मानसिंग राणा प्रतापला त्या अरवली पर्वताच्या जंगलात भेटायला आला तेव्हा त्याच्याबरोबर राणा प्रतापने जेवणही घेतलं नाही. मानसिंग ज्या जागी जेवायला बसला होता, त्या जागी गंगाजल आणि गोमूत्र शिंपडून त्याने ती जागा पवित्र करून घेतली. त्या हळदीघाटीच्या लढाईत मानसिंग वाचला.

अनंत जखमांनी चेतकचा मृत्यू झाला. पण पुढे मानसिंगला प्रतापने पिटाळून लावलं. अकबराने प्रतापवर वारंवार सैन्य पाठवलं, पण प्रताप अजिंक्य राहिला. प्रतापच्या स्वातंत्र्यलालसेवर लुब्ध होऊन काही रजपूत राजे त्याला येऊन मिळाले. प्रताप हे स्वातंत्र्याचं दुसरं नाव बनले. एकदा अकबराने बिकानेरचा राठोड सरदार पृथ्वीराजला सांगितलं की, प्रताप शरण येतोय. तेव्हा बातमीतला खरेपणा जाणून घेण्यासाठी पृथ्वीराजने प्रतापला पत्र पाठवलं. त्यात लिहिले, ‘‘जर प्रताप अकबरला आपल्या तोंडाने बादशहा म्हणेल तर सूर्य पश्‍चिमेला उगवेल. मी आपल्या मिश्यांना पीळ देऊ की तलवारीने स्वत:च्या शरीरावर प्रहार करू.’’ प्रताप बादशहापुढे झुकणार नाही हा केवढा विश्‍वास होता त्याला! त्याला प्रतापने उत्तर दिलं. ‘‘या मुखातून अकबराचा तुर्क म्हणूनच उल्लेख होईल. सूर्य पूर्वेला उगवेल. जोपर्यंत प्रतापने आपली तलवार मोगलांच्या डोक्यावर धरली आहे तोपर्यंत खुशाल मिश्यांना पीळ द्या.’’ हे ऐकल्यावर आपले हातही नकळत आपल्या तुटपुंजा मिश्यांकडे जातात. मरेपर्यंत प्रतापने बराच मारवाड मुक्त केला. पण चितोड तो मुक्त करू शकला नाही. त्याच्या सरदारांनी त्याला वचन दिलं की, ‘‘आम्ही चितोड मुक्त करू.’’ तेव्हा त्याने प्राण सोडला.

चितोडहून मी उदयपूरला गेलो तेव्हा उदयपूरचं सर्व वैभव, ते भव्य महाल, त्यातली झुंबरं, ते डोळे दिपवणारं क्रिस्टल, मार्बलचा झगमगाट मला चितोडच्या भग्न अवशेषांपुढे क्षुद्र वाटायला लागला. स्वातंत्र्यातली मीठभाकरही पारतंत्र्यातल्या पक्वान्नापेक्षा चविष्ट असते हे चितोड दाखवतं. दिल्लीतल्या ‘हुकूमशाही’ला स्वातंत्र्याच्या काही ठिणग्या भस्मसात करू शकतात हा धडा प्रताप आणि पुढे मराठ्यांनी दिलाय. इतिहासातून शिकायचं असतं ते हेच!

 

प्राचीन अद्भुत

महाराष्ट्रात अनेक ऐतिहासिक स्थळे आहेत. जी अतिप्राचीन असून पर्यटकांनी अद्याप त्याचा कानोसा घेतलेला नाही. चला तर मग महाराष्ट्रातील अशाच अतिप्राचीन स्थळांची माहिती घेऊया.

हरिश्चंद्र गड .. ठाणे, पुणे आणि नगर जिह्याच्या सीमेवर हरिश्चंद्र गड वसला असून तीन हजार वर्षांपूर्वीपासून हा गड अस्तित्वात असल्याचे येथील ग्रामस्थ सांगतात.१७ व्या शतकात हा गड मोघलांकडून मराठय़ांनी आपल्या ताब्यात घेतला. गड समुद्रसपाटीपासून उंच माथ्यावर असल्याने येथे बराच गारवा जाणवतो, तर गडा भोवतालची दरी पावसाळय़ात हिरवळीने नटते. गडावर गणेश मंदिर, व्याघ्र शिल्प आणि शंकराची पिंड असून येथील शिळाही कोरण्यात आल्या आहेत. तर गडावर मूषकवाहन मकर-रती अशा अनेक कोरीव प्रतिमा पाषाणावर आढळतात. हरिश्चंद्र गड मुंबईपासून २०० कि.मी. अंतरावर असून वाहनाद्वारे या गडावर पोहोचता येईल.

 छत्तीसगड.. दंतेवाडा जिह्यात एका गडावर गणेशाची अतिप्राचीन मूर्ती होती. काही समाजकंटकांनी ती मूर्ती ५० फूट खोल दरीत फेकून दिली. गडावर मूर्ती जशीच्या तशी बसवण्याचा गावकऱयांनी विडा उचलला आणि जिल्हाधिकाऱयांसह सगळेच कामाला लागले. अखेर शोध मोहिमेनंतर भंजन झालेल्या मूर्तीचे अवशेष गावकऱयांनी गोळा करून पुन्हा जोडले व १३०० वर्षे गणेशाची मूर्ती पुन्हा ढोलकल गडावर विराजमान झाली. या घटनेमुळे कोणाच्याही ठायी नसलेला ऐतिहासिक ‘ढोलकल पर्वत’ पर्यटकांच्या नकाशावर आला आणि पर्यटकांची पावले आपसूकच या गडावर वळायला लागली. महाराष्ट्रात अनेक ऐतिहासिक स्थळे आहेत. जी अतिप्राचीन असून पर्यटकांनी अद्याप त्याचा कानोसा घेतलेला नाही.

नैसर्गिक सौंदर्य आणि विविधतेने नटलेला महाराष्ट्र पर्यटनाच्या बाबतीत आजही अव्वल आहे. इथले अभेद्य महाकाय गडकिल्ले प्राचीन असून आजही ताठ मानेने उभे आहेत. इथली ऐतिहासिक मंदिरे, लेणी आजही पर्यटकांना आकर्षित करतात. मात्र या ऐतिहासिक स्थळांची नोंद पुरातत्व खात्याकडे होऊनही या पर्यटन स्थळांचा हवा तसा विकास झालेला नाही. ऐवढेच काय तर ही अद्भुत ऐतिहासिक स्थळे अजूनही लपलेलीच आहेत. प्रसिद्धीअभावी ही स्थळे पर्यटकांच्या दृष्टिक्षेपात आलेली नाहीत.

शिवथर घळ .. रायगड जिह्यातील बारसगावजवळच शिवथर वसले आहे. घाटमाथ्यावर नयनरम्य गुहा असून येथे समर्थ रामदास स्वामींनी सुमारे २२ वर्षे वास्तव्य केल्याचे सांगितले जाते. याव्यतिरिक्त शिवथर येथे धबधबा असून पावसाळय़ात येथील निसर्गाचे विहंगमय दृष्य पाहण्यासारखे असते. हे मुंबईपासून २०० किमी अंतरावर असून कोकण रेल्वेने वीर स्थानकात उतरून जाता येईल.

घृष्णेश्वर..  बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले घृष्णेश्वर पुरातन मंदिर संभाजीनगरमधील दौलताबादजवळ आहे. हे मंदिर १८व्या शतकातले आहे. येथील प्रसिद्ध अजिंठा-वेरूळ लेणी पाहण्यासाठी पर्यटक येतात; परंतु या मंदिराला भेट न देताच ते निघून जातात.

मानसरः..नागपूरमधील रामटेक येथे मानसर वसले आहे. प्राचीन परंपरा, पराक्रम याचे अद्भुत दर्शन मानसर येथे पुरातत्व मंदिर आणि येथे आढळलेल्या पौराणिक वास्तूंमधून दिसून येते. दगडात कोरलेली प्राचीन मंदिरे आणि काही शिल्पे आजही डौलाने उभी आहेत. उंच डोंगरमाथा व भोवताली असलेले तलाव हे मानसर, रामटेकच्या नैसर्गिक सौंदर्यात अधिकच भर घालतात. मानसर मुंबईपासून ८८१ किमी अंतरावर असून नागपूर येथे विमानाद्वारे अथवा रेल्वेद्वारे रामटेक स्थानकात उतरता येईल.

कोंढाणा गुंफा..  लोणावळय़ातील कार्लागडापासून १६ किमी अंतरावर कोंढाणा गुंफा आढळून येते. बुद्ध गुंफापैकी एक असलेल्या कोंढाणा गुंफेत प्राचीन शिल्पे आढळून येतात. या गुंफामध्ये स्तुप आढळून येतात. ३३व्या शतकात झालेल्या एका भूकंपात या गुंफांचा  काही भाग कोसळला. मात्र काही अवस्थेत आजही गुंफेचा काही भाग शिल्लक आहे. कोंढाणा गुंफा मुंबईपासून ७५ कि.मी. अंतरावर असून वाहनाद्वारे जाता येईल.

 

वाघोबाच्या गावाला जाऊया

अमरावतीतील मेळघाटात वाघांची संख्या वाढलीय… प्राणीप्रेमींच्या दृष्टीने ही खरोखरच आनंदाची गोष्ट आहे… चला मग मेळघाटात भ्रमंतीला…

हिंदुस्थानात विविध राज्यांतील राखीव जंगलांमध्ये जरुरीपेक्षा जास्त प्रमाणात माणसांचा हस्तक्षेप दिसून येतो. दिवसेंदिवस जंगलामध्ये मनुष्याची घुसखोरी, अतिक्रमण मोठय़ा प्रमाणात आढळून येते. वन्य प्राण्यांचा अधिवास, त्यांना फिरण्यासाठी जी जागा जेवढी आवश्यक असते तेवढी मिळत नसल्यामुळे हे वन्य प्राणी मानवी वस्तीत प्रवेश करू लागतात.

आपण सर्व विविध दैनिक वृत्तपत्रांत वन्य प्राण्यांविषयीच्या बातम्या वाचतो. विविध चॅनेलद्वारे दृश्य पाहतो. जंगल क्षेत्रात एका आदिवासी महिलेवर वाघाचा हल्ला, लहान मुलाला वाघाने ठार मारले, बिबटय़ाने पाडय़ातील भरवस्तीत येऊन एक गाय मारली, अशा या घटनांमुळे जंगलात, पाडय़ापाडय़ात भीतीचे वातावरण निर्माण होते. मग त्यातून एखाद्या नरभक्षक वाघाची निर्मिती होते आणि वाघांनी माणसांवर केलेल्या हल्ल्यांचे प्रमाण दिवसेंदिवस वाढत जाते. अशा प्रकारच्या मनुष्य आणि वन्य प्राणी संघर्षाला सुरुवात होते. वन्य जीव अभ्यासकांनी या सर्वांचा सांगोपांग अभ्यास करून विचार केला तर त्यांना हे दिसून येते की, या संघर्षाला जबाबदार असतो तो माणूसच. मनुष्याच्या न संपणाऱया गरजा, हाव यामुळे आपण किती प्रमाणात वन प्रवेश करतो आहोत याचा जाणीवपूर्वक अभ्यास करणे जरुरीचे ठरते.

अमरावती जिह्यातील मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प अपवाद

महाराष्ट्र राज्यातील अमरावतीमधील मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प हा त्याला अपवाद आहे. या व्याघ्र प्रकल्पाचे वनक्षेत्र 767.36 चौरस किलोमीटर एवढे विस्तीर्ण असून एकाधिक वापर क्षेत्र ४६९.७५ चौरस किलोमीटर एवढे आहे. यात प्रामुख्याने सिपना, गुगामाळ, अकोट या तीन वन्य जीव विभागांत मोडतात.

व्याघ्र प्रकल्पाची सुरुवात २२ फेब्रुवारी १९७३ रोजी झाली असून या वर्षी हा प्रकल्प ४३ व्या वर्षात पदार्पण करीत आहे. सर्वात महत्त्वाची उल्लेखनीय बाब म्हणजे तिथे वृक्षतोड अजिबात होत नाही.

जंगलातील पडलेले वृक्ष, ओंडके ‘जैसे है वैसे’ स्थितीत पर्यटकांना जंगलभ्रमण करताना अनुभवायला मिळतात. वृक्षवेलींचे आयुष्य संपल्यावर किंवा वादळवारा, पावसामुळे जेव्हा उन्मळून पडतात ती मोठमोठी झाडे, ओंडके जसेच्या तसे त्याच नैसर्गिक स्थितीत स्थिरावलेले हजारो पर्यटकांना अनुभवायला मिळतात. त्या पडलेल्या ओंडक्याची कत्तल होत नाही हे अधिक महत्त्वाचे. त्याचे मुख्य कारण म्हणजे वन परिक्षेत्र अधिकारी, वनपाल यांची जागरुकतेने, सातत्याने होत असलेली गस्त.

जंगलात भ्रमंती करताना वनविभागातील कर्मचारी तसेच पर्यटक, प्राणिमित्र, निसर्गप्रेमी, हायकर्स, ट्रेकर्स, वन्य जीव अभ्यासकदेखील मेळघाटातील या व्याघ्र प्रकल्पाच्या अटी-नियमांचा सन्मान करतात. ते ओंडके, फांद्या बाजूला न करता सुरक्षिततेने ओलांडून जातात.

हे व्याघ्र प्रकल्प वनक्षेत्र वाघांच्या संवर्धनासाठी प्रसिद्ध असून वनविभागातर्फे शिकारविरोधी पथके येथे तैनात असतात. प्रौढ वाघांसाठी आणि बछडय़ांसाठी लागणारे भक्ष्य म्हणजे हरीण, सांबर, नीलगाय, गवे, ससे आणि इतर प्राण्यांची या वनक्षेत्रात विपुलता आहे. वाघांचे प्रजनन दोन वर्षांत ते तीन ते चार छावे जन्माला देतात. हे वन परिक्षेत्र वाघांना सर्वदृष्टय़ा पूरक असल्यामुळे वाघांसाठी तसेच वाघाच्या जतन, संवर्धन आणि संगोपनासाठी एक आदर्श व्याघ्र प्रकल्प म्हणून गणता येईल. जैवविविधतेने नटलेल्या या मेळघाटातील व्याघ्र प्रकल्पात जसे इतर वन्य जीव आहेत तसेच या जंगलात मोर, विविध प्रकारचे बहुरंगी, बहुढंगी पक्षी तसेच घार, गिधाड, सर्पगरुड (स्नेक ईगल), जंगली कुत्रे, लंगूर, वानर येथे आढळून येतात.

तर चला, तयारीला लागा. निसर्गमित्र, पर्यटक, पक्षीमित्र, प्राणिमित्र, वन्यजीव निरीक्षक, अमरावती येथील मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाला शैक्षणिक, साहसी भेट देण्यासाठी नियोजन करा. संकेतस्थळावर जाऊन त्याची सविस्तर माहिती घ्या व निवास आणि जंगल सफारी वाहनाचे आरक्षण करा. संकेतस्थळाला भेट द्या आणि आपला काही काळ आपल्या राष्ट्रीय संपत्तीचा आनंद लुटण्यासाठी वनराचन, जंगल निरीक्षण आणि वन्य जिवांचे निरीक्षण करा. हिंदुस्थानातील राष्ट्रीय संपत्तीचे जतन, संरक्षण आणि संवर्धन करण्यास महाराष्ट्र शासनाच्या वनविभागात सहाय्यभूत व्हा!

पर्यटकांसाठी व्यवस्था

मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पात व्याघ्र दर्शनासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या वनविभागातर्फे उत्तम निवास व्यवस्था केलेली आहे. यासाठी दोन व्यक्तींना ७०० रुपयात  टू बेडच्या सोफाकंटेण्ट रूम्स  उपलब्ध आहेत. पर्यटक जर ग्रुपने गेले तर डॉर्मेटरीसुद्धा उपलब्ध असून प्रति व्यक्ती फक्त २०० रुपयांत आपली निवास व्यवस्थेची चांगली सोय तिथे होऊ शकते. सर्व निवासस्थाने सीमाडोह आणि कोलकर येथील वनक्षेत्रात असून त्यांचे आरक्षण किंवा अधिक माहिती आपण melghatechotourisum.com या संकेतस्थळावरून घेऊ शकता. त्यावर लॉगीन करून आपल्याला जंगल सफारीसाठीच्या वाहनांचीसुद्धा माहिती व आरक्षण करता येते. सदर सफारी वाहनात सहा आसनांची व्यवस्था आहे. सफारी प्रति व्यक्ती २४४ रुपये असे शुल्क आकारले जाते. पर्यटकांसाठी सकाळी ६ ते ८ आणि दुपारी १ ते ५ या वेळेत आपण मेळघाटामधील व्याघ्र प्रकल्पाचा आनंद लुटू शकता.

वाघांच्या संख्येत वाढ

या व्याघ्र प्रकल्पात येत्या काही वर्षांत वाघांची मोठय़ा प्रमाणात वाढ होणार आहे. त्याच्या आकडेवारीचा अभ्यास करता असे आढळून येते की, २०१२ मध्ये वाघांची संख्या २० ते३० होती, तर २०१७ मध्ये आता ती ६०च्या वर गेलेली आहे. म्हणजेच याचा अर्थ असा की, भौगोलिकदृष्टय़ा या व्याघ्र प्रकल्पाचे वनक्षेत्र एक आदर्श वनक्षेत्र म्हणून म्हटले पाहिजे. या जंगलात ४३ प्रौढ वाघ आणि १७ छावे म्हणजेच वाघांची संख्या सुमारे ६० आहे. एवढय़ा प्रचंड प्रमाणात वाघांच्या संख्येत वाढ झालेली असली तरी त्यापासून मानवी वस्तीला काहीही धोका उद्भवणार नाही, याचे संशोधनात्मक कारण म्हणजे वाघांचे भ्रमण फक्त ५८ चौ. किलोमीटर क्षेत्रात होत असते आणि सुमारे २००० चौ. किलोमीटरचे परिक्षेत्र अजून शिल्लक आहेच.

अभयारण्यात प्रवेश करण्यापूर्वी योग्य अधिकाऱयाकडून आवश्यक ती अनुमती घ्या.

वन्य जीव जवळून न्याहाळण्यासाठी शांतता राखा.

डायरी आणि दुर्बीण जवळ बाळगा.

वन्य जीव पाहताना त्याच्या हालचाली, लकब याचे निरीक्षण करा.

पवित्र ठिकाणांचे पावित्र्य पाळा, स्थानिक चालीरीतींचा आदर करा.

आपल्याबरोबर भरपूर पाणी ठेवा. प्रथमोपचाराचे साहित्य जवळ ठेवा.

अभयारण्य परिसराशी जुळणारे साधे, सैलसर कपडे घाला.

अभयारण्य आणि तेथील मालमत्ता यांचा योग्य आदर करा.

अभयारण्य स्वच्छ ठेवा. प्लॅस्टिकचा वापर टाळा.

(वेळेनुसार) सूर्यास्ताआधी अभयारण्य सोडा.

या गोष्टी टाळा

ठरलेल्या वेळेपूर्वी अभयारण्यात प्रवेश करू नका.

निषिद्ध ठिकाणी प्रवेश करू नका.

सफारी गाडीतून हात किंवा अंग बाहेर काढू नका.

सफारी बसमधून सूचनेशिवाय उतरू नका.

मधाच्या पोळय़ांना धक्का लावू नका किंवा त्यावर काही फेकू नका. त्याने जिवाला धोका आहे.

सफारी वाहनाने जंगलात जाताना प्रथम प्राधान्य वन्य प्राण्यांना द्या.

जंगलात वन्य जीव हे मालक आणि आपण पर्यटक पाहुणे आहोत हे लक्षात घ्या.

निरुपयोगी वस्तू, खाद्यपदार्थ, कागद, कचरा इतस्ततः फेकू नका. आपल्याबरोबर एक कागदी पिशवी ठेवून त्यातच ते टाका.

तुमच्याबरोबर पाळीव प्राणी, ट्रान्झिस्टर, टेपरेकॉर्डर किंवा संगीत साधने अभयारण्यात नेऊ नका.

अभयारण्यातील प्राण्यांना, माकडांना चिडवणे इत्यादी करू नका.

वन्य प्राण्यांना त्याच्या हालचालींत व्यत्यय येईल असे करू नका.

प्रखर प्रकाशझोत वापरणे टाळा.

व्याघ्र प्रकल्पात वनपरिक्षेत्रात आणि अभयारण्यात असताना शेकोटी करू नका.

 

महाराष्ट्रातील जंगलांची ठिकाणं

महाराष्ट्रातील जंगलांची ठिकाणं

महाराष्ट्रातील जंगलांची ठिकाणं

महाराष्ट्राला जसा छत्रपती शिवाजी महाराजांचा शूर आणि जाज्वल्य इतिहास लाभला आहे तसाच संपूर्ण परिसराला नितांत सुंदर असा भूगोल आणि वैविध्यपूर्ण जंगलांचादेखील वारसा लाभला आहे. आज आपण महाराष्ट्रातील जंगलांची ठिकाणं पाहू या.

जंगलातल्या स्वच्छ हवेत फिरणे आणि तेथील प्राणी-पक्ष्यांना मुक्तपणे त्यांच्याच साम्राज्यात वावरताना पाहणे हा एक सुंदर अनुभव आहे. जंगलाचे तिथे असणाऱया वनस्पतींच्या प्रकारानुसार वर्गीकरण केलेले असते. जसे- सदाहरित, पानगळीचे, शुष्क पानगळीचे, वर्षावन असे. त्याप्रमाणे तिथे पक्षी-प्राणी यांच्या अनेकविध जाती आढळतात. जंगल म्हटले तर उंचच उंच वेली आणि झाडांमुळे निर्माण झालेले निबीड अरण्य एवढंच नसतं, तर लांबच लांब पसरलेला गवताळ प्रदेशदेखील जंगलाचाच एक भाग आहे.

मुंबईजवळच असणारे बोरिवली नॅशनल पार्क सर्वांना माहीत आहे. तसंच पनवेलजवळील ‘कर्नाळा’ हे पक्षी अभयारण्य म्हणून आणि एक दिवसाचा पिकनिक स्पॉट म्हणून छान आहे. मात्र पुण्याजवळील भीमाशंकर आणि अलिबागजवळील फणसाड ही अभयारण्येही सुंदर आहेत. कोल्हापूर- सावंतवाडी मार्गावर असणारे सदाहरित आणि थोडेफार वर्षावनाकडे झुकणारे जंगल म्हणजे ‘आंबोली’. हे थंड हवेचे ठिकाण म्हणजे दुर्मिळ प्रजातींचे साप, बेडूक तसेच अनेक प्रकारच्या पाली आणि छोटे मोठे कीटक यांसाठी प्रसिद्ध आहे. पावसाळ्याची सुरुवात म्हणजे याचा अभ्यास करणाऱयांसाठी एक पर्वणीच असते. भुसावळजवळील पाल-यावल, नंदुरबारजवळील तोरणमाळ, धुळय़ाजवळील अणेर धरण आणि त्याजवळील परिसर, यवतमाळ जवळील टिपेश्वर, धाराशीवजवळील येडशी अशी छोटी जंगलेही आहेत,

दुर्मिळ पशुपक्षी

पुणे-सोलापूर मार्गावर चौफुलाजवळ असणारे ‘मयुरेश्वर सुपे’ या अभयारण्यात मोरांची संख्या जास्त आहे, तसंच इकडे ‘चिंकारा’ नावाचा दुर्मिळ असा प्राणी पाहावयास मिळतो. सोलापूरजवळील नान्नज आणि नगर जिह्यातील कर्जत तालुक्यात असणारे ‘रेहेकुरी’ ही जंगले काळवीटांसाठी प्रसिद्ध आहेत. नान्नज हे अतिशय दुर्मिळ अशा ‘माळढोक’ पक्ष्याचे महाराष्ट्रातील अखेरचे आशास्थान आहे. या दोन्ही ठिकाणी अजून एक दुर्मिळ प्राणी आढळतो आणि तो म्हणजे ‘लांडगा’.

ताडोबा के क्या कहने!

महाराष्ट्रातील चंद्रपूर आणि नागपूर या दोहोंच्या मधोमध असणाऱया ताडोबा जंगलात वाघांसोबतच बिबटय़ा, अस्वल, जंगली कुत्रे, साळिंदर, हनी बॅजर, रानगवा, चितळ, सांबर, नीलगाय, चौसिंगा अशा अनेक प्राण्यांचा वावर पाहायला मिळतो. शिवाय 350 हून जास्त प्रकारचे पक्षी आणि 250 हून जास्त प्रकारच्या फुलपाखरांचेही वास्तव्य आहे. नागपूरजवळील परिसरात पेंच, नागझिरा-नवेगाव, बोर, उमरेड कारहांडला अशी जंगलं आहेत या सर्व परिसरात राहण्यासाठी अनके हॉटेल्स आहेत.

पसरलेले ‘चांदोली’

पश्चिम महाराष्ट्रातील सांगली, कोल्हापूर, सातारा आणि कोकणातील रत्नागिरी या सर्व जिह्यांच्या सीमेलगत ‘चांदोली’ अभयारण्य पसरलेले आहे. चांदोली हे कराडजवळील प्रसिद्ध अशा कोयना जलाशयाच्या मागे पसरलेल्या ‘कोयना’ अभयारण्याचाच भाग आहे. कोयनापासून सुरू झालेली जंगलरांग ही अणुस्कुरा ते गगनबावडा आणि कोल्हापूर ते कोकणातील फोंडा या मार्गावरील राधानगरी-दाजीपूर अभयारण्यापर्यंत पसरलेली आहे. या ठिकाणी अनेक वेळा बिबटय़ा, अस्वले, कोल्हे, रानगवे असे प्राणी दृष्टीस पडतात. अमरावतीजवळील ‘मेळघाट’देखील असाच एक नितांतसुंदर ‘व्याघ्र प्रकल्प’ आहे.

 

कोकणपट्टीकरील सुंदर बीचेस

कोकणपट्टीकरील सुंदर बीचेस

कोकणपट्टीकरील सुंदर बीचेस

महाराष्ट्रातील नद्या आणि समुद्र… सौंदर्य आणि संस्कृती यांचा अनोखा मिलाफ पर्यटकांसाठी पर्वणीच

कोकणपट्टीकरील सुंदर बीचेस, किनाऱयांकडे झेपावणाऱया सागरलाटा आनंद देऊन जातात. अथांग समुद्र, सुंदर खाडय़ा, नारळ-सुपारीच्या आणि आंबा-काजूच्या हिरक्यागार बागा, समुद्रात बांधलेले ऐतिहासिक वारसा मिरवणारे मजबूत जलदुर्ग, समुद्रकिनाऱयांकर कसलेली  टुमदार गावे आणि सागरतटांची शोभा वाढवणारी देवालये…..कोकणचे सौंदर्य डोळ्यात सामावून घेताना सुटीचे चार दिवस कसे निघून जातील याचा पत्तादेखील लागत नाही. महाराष्ट्राला लाभलेला कोकणचा समुद्रकिनारा पर्यटनांचे उत्तम डेस्टिनेशन झालंय… तर, याच समुद्राला येऊन मिळणाऱया महाराष्ट्रातील प्रमुख काही नद्यांच्या किनारी विकसित झालेल्या पर्यटनाला पर्यटकांचा उत्तम प्रतिसाद मिळतोय. पर्यटनाचा अनमोल खजिना खास निसर्ग पर्यटनाला निघालेल्या पर्यटकांसाठी…

मालकण किनारपट्टी गजबजली

मालकण किनारपट्टीकडे पर्यटकांची पावले वळू लागली आहेत. मन थक्क करणारा समुद्रकिनारा, किल्ले सिंधुदुर्ग आणि सागरी विश्व न्याहाळण्यासाठी असलेला स्कुबा डायविंग हे पर्यटकांचे खास आकर्षणाचे हॉटस्पॉट बनले आहेत. उन्हाळी हंगामासाठी पर्यटकांच्या आदरातिथ्यासाठी पर्यटन व्यावसायिक  सज्ज झाले आहेत. मालवण समुद्रात जैवविविधतेचे व्यापक विश्व  लपलेले आहे. त्यामुळे हे व्यापक विश्व पर्यटक न्याहाळण्यात दंग झाले आहेत. मालवणसह तारकर्ली, वायरी, देवबाग याठिकाणीही जलक्रीडा प्रकार उपलब्ध असल्याने या भागात पर्यटकांची मोठी गर्दी असते.

देवगडची डॉल्फिन सफर

देवगडच्या मुख्य बीचकरून टेकडीवरील पवनचक्क्यांकडे चढून जायला कळणदार चिरेबंदी पायऱया आहेत. या पायऱयांकर बसूनदेखील समुद्र निरीक्षणाचा आनंद घेता येतो. मधेच डॉल्फिन माशांची एखादी टोळी पाण्याच्या पृष्ठभागाकरून हवेत सूळकांडय़ा मारताना दिसते. आकाशामध्ये घारी आणि ससाणे घिरटय़ा घालताना पाहायला मिळतात. सायंकाळी सूर्यास्ताच्या वेळी लालबुंद सूर्यबिंब हळूहळू समुद्रात बुडताना पाहणे आणि पौर्णिमेच्या रात्री एखाद्या खडकाकर बसून चंद्रप्रकाशात न्हाऊन निघालेल्या समुद्राची अद्भुत शोभा पाहणे हा खरोखरीच अविस्मरणीय अनुभव आहे.

कोंडेश्वर..बदलापूर-कर्जत मुख्य महामार्गाकर खरकई गावात येताच कोंडेश्वरकडे जाणारा एक मार्ग लागतो. सुरुवातीला तुम्हाला लागतं भोज धरण, या धरणातून वाहणाऱया पाण्यावर एक बंधारा बांधण्यात आलाय. त्यामुळे कोंडेश्वरला जाण्याआधी पर्यटकांची पाकलं आधी या भोज धरणाकडेच कळतात. कोंडेश्करमधलं  वैशिष्टय़ म्हणजे प्राचीन शिवमंदिर. इथल्या कुंडाचं पाणी अतिशय खोल आहे.

महाबळेश्वर..महाराष्ट्राचे नंदनवन समजले जाणारे महाबळेश्कर. थंड हवेचे ठिकाण. कृष्णा, वेण्णा, कोयना, सावित्री, गायत्री या पंचनद्यांचे उगमस्थान आणि पवित्र महाबळेश्वराचे देऊळ म्हणजेच महाबळेश्वर.  भरपूर पर्जन्यामुळे इथला संपूर्ण परिसर दाट वनश्रीने वेढलेला आहे. महाबळेश्वराच्या राजकळ कृष्णाबाई  व अतिबलेश्वर ही दोन मंदिरे आहेत. क्षेत्र महाबळेश्वर (जुने महाबळेश्रवर) यालाच धोम महाबळेश्वर असेही म्हणतात. महाबळेश्वर पाचगणी रोडवर २.५ कि.मी. अंतराकर वेण्णा नदीचे पाणी साठल्याने निर्माण झालेला वेण्णा तलावाच्या मागे घनदाट अरण्यही आहे.

तापोळा..यालाच महाराष्ट्राचे मिनी काश्मीर म्हणतात. हे प्रसिद्ध आहे ते येथील नौकाकिहारासाठी, बाजूला असलेली घनदाट झाडी व उंच डोंगर व त्यामध्ये असणारा विस्तीर्ण असा शिवसागर जलाशयाच्या फुगवटयाची शेवटची बाजू होय. या जलाशयाच्या काठाकर डोंगर पायथ्याशी अनेक छोटी-छोटी खेडी कसलेली आहेत. त्यामध्ये तापोळ्याबरोबर बामणोली, खरसुंडी, पावशेवाडी इ. गावांचा समाकेश आहे. तापोळयाला जाण्यासाठी दुतर्फा झाडी असलेला एकपदरी पक्का डांबरी रस्ता आहे. तीव्र उताराचा वळणावळणाचा रस्ता उतरताना गर्द झाडांनी भरलेले डोंगर पाहून मौज काटते.

वज्रेश्वरी.ठाणे जिह्यातील भिवंडी शहरात वज्रेश्करी आहे. मुंबईपासून ४५ कि.मी.कर वसई हे रेल्के स्थानक आहे. तेथून ३१ कि.मी.कर वज्रेश्करी आहे. वज्रेश्करी हे नावच मुळी इथे असणाऱया वज्रेश्करी देवीच्या मंदिरामुळे पडले आहे. या परिसरात ज्वालामुखी  डोंगर आहेत आणि तेथून औषधी गुणधर्म असणारे गरम पाण्याचे झरे वाहतात. या गरम पाण्याच्या झऱयांसाठी ही वज्रेश्करी प्रसिद्ध आहे. वज्रेश्करी मंदिरापासून ३ कि.मी. अंतराकर असलेले पेल्हार तळे ही इतर काही प्रेक्षणीय स्थळे आहेत. ५ कि.मी.च्या परिघात गरम पाण्याचे झरे असणारी २१ ठिकाणे आहेत.

समुद्री पर्यटनाला जाताना घ्यावयाची काळजी 

स्थानिक लोकांचा सल्ला ऐकणे.

ओहोटी असेल तर शक्यतो पाण्यात जाऊ नका. कारण ओहोटी आत खेचून घेते. भरती बाहेर फेकते.

काही बीचेस एकदम खोल होत जातात, काही बीचेसवर ओहोटीचे पाणी ओसरण्याचा आणि भरतीचे पाणी भरण्याचा वेग जास्त असतो. काही ठिकाणी मध्येच खडक असतात, जे खूप धोकादायक ठरू शकतात.

पाण्यात उतरताना मद्यपान करू नका.

कोणत्याही समुद्रकिनाऱयाकर, विशिष्ट अंतरापर्यंत पुळण असते, तिथवरच कंबरभर पाण्यात धोका कमी असतो. या विशिष्ट अंतराच्या पुढे किनारा समुद्रात एकदम उतार पकडून खोल खोल जातो.

बीचवर पॅरासेलिंग वगैरे करणार असाल तर त्यांचे सेफ्टी मेजर्स बघून निर्णय घ्या.

 

Kids these days does Ice manicures, choco facials…

Krishaa Saraf’s idea of a good time is a day spent in a salon, getting pampered with her gaggle of girlfriends. Krishaa, who will turn nine in May, is one of the many children in the city who prove that getting manicures and facials are decidedly not just for adults anymore.

“Being a girl, she loves getting a manicure whenever she visits the parlour,” says her mother Roshni. And these parlours are no ordinary salons either. In recent years, Mumbai has seen a rise in salons that cater exclusively to children. They offer a range of products and services that use all-natural products, which is enough to secure the parental nod.

“The first time Krishaa wanted to try out a face pack, I went through all the products to be certain that they were safe for her,” says Roshni. The salon did a patch test on her hand to ensure that all the products used were herbal and natural, with zero chemicals.

Prateek Kumar, co-founder of Dolled & Dapper, the salon Krishaa frequents with her mum, says that 80 per cent of his clientele fall between ages two and eight.

“Essentially, kids want to look good. A little bit of bullying could result in them turning into introverts, so this plays a major part in boosting their self- confidence.”

Kumar’s salon offers manicures, pedicures, chocolate facials, temporary highlights (washable hair chalk), hair braiding and extensions.

According to Kumar, kids are now more sophisticated and aware, thanks to easy access to the internet. Kumar and his staff have to keep up with what’s trending to cater to his little clients. “They may see something on Instagram, and want that look copied. If a kid demands a Minion nail art, our stylists should know what that is. Right now Beauty and Beast is trending, so a lot of the girls want the Belle look,” says Kumar, whose salon also offers parent and child combo spa packages.

Sometimes, Instagram is not the only source of inspiration. “I think she started seeing me, and my daily beauty routine, and got inspired. So now, washing her face twice a day and putting on moisturiser is part of her daily routine,” says Pooja Chhabra, mother of 10-year-old Khwaish Chhabra. While Khwaish loves to get her hair curled and nails painted (“We get it painted on a Friday, then by Sunday night it is off, just in time for school on Monday”), her mother believes grooming from an early age is important. “I wish I had something like this when I was a child. If this is inculcated when young, there are so many benefits that can be reaped later. I think it’s lovely that these salons use hair serums, as I believe conditioning is very important.”

However, most parents and salon owners are in agreement that these services cannot become a way of life for the little ones. “We offer manicures using a ice-like substance that kids enjoy. We also dip their feet in water infused with a ‘fruit bomb’. So, it’s all for fun, but children won’t turn up for these services like adults do when they’re due for a mani-pedi,” says Mayra Lanewala, co-owner of Starfish Kids Salon in Bandra.

Iram Habib, mother of six-year-old Zahra, agrees. “My daughter loves to get her hair curled, but we don’t want to encourage her too much when it comes to going to a salon. However, we do end up going to these places every odd month, just because nowadays kids’ birthday parties are being held there. Just last year she went to a Frozen-themed birthday party, and got her hair braided like Elsa,” says Habib. According to Habib, salon trips are a reward for studying hard, or getting good grades.

Grooming for kids, instead, should include oiling hair and using traditional homemade remedies such as gram flour paste to take care of a child’s skin.

At these kid-friendly salons, boys are not left behind either. “He was open-minded and didn’t shy away from trying it, but didn’t like it at all. But at end of the day, he was happy that his feet were clean,” says Habib, who is also the mother of nine-year-old Ibrahim. Roshni Saraf, who organised a spa birthday for her daughter last year which was attended by over 50 of her classmates from school, says, “Initially, I thought the boys would get bored and leave, but even they got manicures and pedicures. The bit that they loved the most was experimenting with hairstyling such as getting hair spiked, or using hair chalks.”

Lanewala of Starfish Kids Salon points out that apart from kids demanding hip nail art and hairstyles, parents are requesting customised services for their little ones as well. “Recently, a parent requested us to source hair charms (small diamond-shaped charms that are fixed on the hair) for her child.”

While parents and their little ones are making a beeline for these services, child and adolescence psychiatrist, Pervin Dadachanji has an alternate view. “If a girl has poor self-esteem, you can give her best nails and do up her hair but it will not do a thing. If a girl gets compliments for her nails, she may feel good momentarily but it won’t sustain,” says Dadachanji.

 

Fresh hairstyles for 2017

For a fresh new year, why not try a new style to grab everyone’s attention?

Whether you brave the chop, dare to dye or simply want to revitalise your look, hairstylist to the stars Asgar Saboo gives us his recommendations on how you can change things up and start the New Year with a bit of va va voom.

Brilliant bangs

As seen on the catwalks of Saint Laurent and Alexander Wang, a fringe will instantly add spice to your style. Hot off the runway and recently modelled by ramp beauty Kendall Jenner, this is one of the biggest style changes you can make with minimal maintenance effort. Keep hair sleek, straight and smooth to create a glam look for parties or grunge it up by adding a few waves and product to add instant edge.

Tips: If you brave the bangs, keep the length below the eyebrows for a modern look and if you don’t want a blunt fringe, feather the ends slightly so the style isn’t as heavy.

Contemporary crop

Last year’s lob takes a dramatic turn for the New Year with the contemporary crop, a sexy new take on the traditional bob, as seen on Jennifer Lawrence. The key here is having lots of layers to add texture to the hair, and using a salt spray or texturising product to create a mussed up, laid back look. This is perfect as it’s both sophisticated and modern at the same time, perfect for a night out or casual day relaxing. Not brave enough to go for the chop?

Tip: Cheat your way to this trend with a faux bob – simply scrunch the hair with salt spray and divide into two loose ponytails. Twirl the ends up and under, and then secure with plenty of grips, and you’ll have a new look for one night only, which is what Gigi Hadid did recently.

Celebrate natural waves

 

If you’ve been looking for an excuse to ditch the straighteners, now you’re in luck. The catwalks for next season boasted natural texture and waves for a relaxed, bohemian look, which is perfect for dressing down a fussy look or adding a casual element to your style, as seen on Sienna Miller and Blake Lively. However don’t let your hair get too frizzy, as the locks still need to look alluring and in good condition. Use a mousse or leave-in conditioner and let the hair dry naturally, or use a diffuser and gently scrunch the curls.
Tip: Ensure you finish with hair oil at the ends to make sure that the style looks perfectly shiny and frizz-free.

Copper and autumnal reds
This dramatic colour is set to be a major trend for 2017, and it’s certainly not for wallflowers. It’s cooler and quirkier than a traditional red tone, but it’s also perfectly matched for someone with a chic and sophisticated sense of style. Take your inspiration from the likes of Emma Stone and Julianne Moore, and go for something which is dramatic but not too bright. Red hair takes a lot of care and attention, so treat your hair to a colour treatment masque at least once a week and make sure you go back to the salon for regular touch-ups.
Tip: If you’re in between salon visits then use a glossing spray or serum to add some extra shine which will last until your next colour fix.

 

नामकरण निमंत्रण पत्रिका मराठी – बारसे निमंत्रण पत्रिका

आणखीन बारश्याच्या पत्रिका येथे पहा. 

barsa nimantran
barsa nimantran patrika

marathi barsa card matter

barsa nimantran matter
barsa nimantran matter in marathi

barsa nimantran card

marathi nimantran patrika matter

निमंत्रण नामकरण
नामकरण निमंत्रण पत्रिका मराठी

बारसे निमंत्रण पत्रिका

नामकरण समारंभ

नामकरण निमंत्रण पत्रिका हिंदी
बारसा निमंत्रण पत्रिका

बारसे सजावट

बारसं आमंत्रण

बारसे विधी

 

Indian tree names in hindi

1. THE BAOBAB OR MONKEY-BREAD TREE
ADANSONIA DIGITATA Linn.
(Family : Bombacaceae)

The scientific name of the tree is Adansonia digitata Linn. The name Adansonia commemorates the 18th-century French botanist M. Adanson; digitata meaning ‘finger-like’ refers to the shape of the leaf. The various English names refer each to one or more of the striking characteristics of the tree; it is called the African Calabash Tree, with reference to the shape and size of the fruit; it is also called Cream of Tartar Tree, with reference to the pulp if the fruit Monkey-Bread Tree, obviously with reference to the fact that eat the fruit with apparent relish; the vernacular name in some parts of Africa is Baobab, which name has been accepted in English. In India the tree is known as Choyanchich, Gorakhaamli, Gorakh Chinch etc.

====

2. KADAM
ADINA CORDIFOLIA Hook.
(Family: Rubiaceae)
THIS is not a common tree in city streets, but it certainly deserves a place among our roadside trees. In Marathi it goes under the names of Hedu or Hedi or Haldwa; it is also called, though incorrectly, Kadatn or Kadamb. The name Adina has been coined from the Greek adinos, meaning crowded, with reference to the crowded condition of the flowers in dense balls; cordifolia, meaning ‘with heart-shaped leaves’, refers to the shape of the leaves.

====

3. THE TREE OF HEAVEN
AILANTHUS EXCELSA Roxb.
(Family: Simaroubaceae)
THIS TREE was first described William Roxburgh in 1795 for the Circars in the eastern parts of India; it is indigenous to and common in parts of Gujarat, Bihar, the Deccan and South India. It is a tree of fast growth, and for this reason, it is being propagated in some of the drier parts of India. It is said to be indigenous also to Australia.
The name Aitantlnts is a latinizatiou of the vernacular name Ailanto of the Moluccas for A. glanduhsa Desf., the Tree of Heaven. Our tree is known in Hindi as Maharukh, Gujarati—Ardusi; Malayalam—Mettigongil-yam; Marathi—Mahanimb; Telugu—Peddamanu.

====

4. DEVIL’S TREE
ALSTONIA SCHOLARIS R. Br.
(Family : Apocynaceae)
English—Devil’s Tree, Dita Bark Tree ; Hindi— Chatian; Bengali— Chattim ; Marathi—Satvin, Shaitan; Tamil & Telugu—Palaigh.

====

5. THE JACK-FRUIT TREE
ARTOCARPUS HETEROPHYLLUS Lamk.
(Family: Moraceae)
THE JACK tree is a very common one in our streets and gardens; it has been known in parts of India from the beginning of historical times; the Greek historian Theophrastus writing about 300 B.C. says “There is also another tree which is very large and has wonderfully sweet and large fruit: it is used for food by the sages of India…”

In local Marathi it is known under the name of Phanas; in English it is the Jack or the Jack-fruit Tree; in our scientific literature it goes wrongly, under the name of Artocarpus integrifolia; however, the correct name is Artocarpus heterophyllas Lamk. The generic name Artocarpus is made up of two Greek words meaning Bread-fruit; however, the tree that in English goes under the name of Bread-fruit tree is Artocarpus communis Forst. or A incisus Linn, which is the commoner species in New Guinea and various parts of Micronesia.

====

PURPLE BAUHINIA
BAUHINIA PURPUREA Linn.
English— Purple Bauhinia; Hindi—Khairwal; Kanar ; Marathi — Atmatti ; Telugu — Kanchan

====

JHINJERI
BAUHINIA RACEMOSA Linn.
Hindi—Jhinjeri; Marathi—Apta: Tamil—Vettatthi

====

PUBESCENT BAUHINIA
BAUHINIA TOMENTOSA Linn.
This is a small tree, in general appearance very much like the preceding plant. I have seen it growing in abundance on the lower slopes of the Girnar in Saurashtra, but am unable to say if the tree was indigenous to the region or had been planted by the Forest Department. In Gujarati the tree goes under the name of Pilo Asondaro as it is so rare in the Marathi-speaking parts of the country, there does not seem to be a Marathi name for the tree. The flowers of this Bauhinia are up to 7 cm. across, white or creamy white in colour or pale yellow. Lately I have seen several such trees cultivated in gardens. They were a fine sight with the numerous large flowers scattered on the periphery of the tree.

====
VARIEGATED BAUHINIA
BAUHINIA VARIEGATA Linn.
This tree is often cultivated in gardens all over India. It is-so similar to B. purpurea that even a trained botanist finds it difficult to tell one tree from the other, if indeed they are different at all. B. variegata is known in Hindi under the name of kachnar; in Bombay as kanchan; in Bengal as rakta kamhar; in English, it is know as Variegated Bauhinia; the standard U. S. A, name is Buddhist Bauihinia. Its flowers are white or purple, both colours often being found on the same tree. The tree is indigenous to the hilly parts of India. It is cultivated in open gardens or along some of the sea coasts practically all over peninsular India.

====
CLIMBING BAUHINIA
BAUHINIA VAHLII Wt. & Arn.
This is an immense climber going over the tops of even the highest trees in the forest, and doing much harm on account of the shading of the growing tops of useful forest trees. Flowers come out in large bunches towards the end of the branches; the corolla is yellowish or white, about 7 cm. across ; the plant is very showy on account of its massed flowers and its hooked rusty tendrils. Its leaves are collected and used as dinner plates much as we use banana leaves. Pods are strong and woody, easily being 25 cm. long and 7 — 10 cm. wide; the seeds are eaten by the hill tribes of the areas where the plant is common. This climber is found occasionally in the Bombay forests especially in the denser forests of the Western Ghats. It is common from the foothills of the Himalayas southwards along the Eastern Ghats. It is a very elegant plant, but it suffers much persecution from foresters, who try to protect their trees from this plant, and from hill tribes who collect the seeds as an article of food.

====
PORE-LEAVED BAUHINIA
BAUHINIA FOVEOLATA Dalz.
This is not a common tree, but deserves mention on account of its name. It is fairly common along the Western Ghats; it  reaches 25 m. in height, and may even go beyond 30 m. The flowers are not striking either on account of their colour or size; but the leaves are about the largest for the genus in India; often they reach over 30 cm. across. The scientific name fovealata, is derived from the fact that the underside of the leaves is covered with minute pores (foveoli), each of which has a sort of stopper or plug retained in position by a slender thread coming from the middle of the pore; in a minute way such pores are like our kitchen sinks with the corresponding plugs and chains, but with this difference that the ‘chain’ in this tree comes from inside the ‘sink’.

====
7. SILK-COTTON TREE
BOMBAX CEIBA Linn.
(Family: Borabacaceae)
IN THE botanical literature of India, there is scarcely a tree which has tried the patience of botanists and foresters more often than the present tree. It has been listed in our floras under the names of Bombax malaharicum, Saltnalia malabarica, Bombax ceiba, etc. In many parts of India, the tree goes under the name of Simul in English it is called the Cotton Tree or the Silk-Cotton Tree; occasionally it is also spoken of as The Flame of the Forest, though the latter name usually is reserved for the Palas tree. The generic name Bombax refers to the cotton obtained from the fruits; the name Salmalia conjures up a world of  tradition and poetry; it has been derived from the Sanskrit Salmali or Shalmali, under which name the tree was known in ancient India, as the tree under which Pitamaha rested after the creation of the world.

====

8. THE FLAME OF THE FOREST
BUTEA MONOSPERMA Taub.
(Family: Papilionaceae)
IN OUR popular literature there are several trees that go under the above name; in particular the Silk-Cotton Tree (Bombax or Salmalia) the Indian Coral Tree (Erythina) and the Palas Tree (Butea monosperma) are now and then referred to as the Flame of the Forest. The only tree to which the name should be applied is Butea monox Roxb. as it is given in Taub. (or Butea frondosa most of our floras), known a Palas.

====

9. ALEXANDRIAN LAUREL
CALOPHYLLUM INOPHYLLUM Linn.
(Family: Guttiferae)
English- -Alexandrian Laurel; Hindi and Bengali- Sultana Champa; Marathi — Undi; Tamil – Pinnai, Puimai

====

10. AMALTAS TREE
CASSIA FISTULA Linn.
(Family: Caesalpiniaceae)
English—Indian Laburnum, Amaltas Tree; Hindi and Bengali— Amaltas; Marathi—Bahava; Tamil — Konnei; Telugu— Relu

====

11. CASUARINA
CASUARINA EQUISETIFOLIA Forst.
(Family: Casuarinaceae)
English—Beefwood Tree, Casuarina ; Marathi—Sura; Tamil— Cavukku ; Telugu — Chowka, Saruku ; Bengali—Belatijhau

====

 

12. SHISHAM
DALBERGIA LATIFOLIA Roxb.
(Family: Papilionaceae)
English—Bombay Rosewood, Bombay Blackwood; Hindi—Shisham \ Bengali—Sitral; Kannada—Biti; Marathi—Shisham; Tamil—Iti, Eriwadi

13. GUL MOHUR
DELONIX REGIA Raf.
(Family: Caesalpiniaceae)
DURING THE hotter part of the year immediately preceding the monsoon, many of our city streets seem to be on fire with masses of flowers of the Gul Mohur; this is one of the most showy and common roadside and avenue trees all over peninsular India.
The scientific name of the tree is Dehnix regia in some older books it goes under the name of Poinciana regia Boj. Dehnix means “with a clear claw or nail”, with reference to the shape of the petals, particularly of the larger or fifth petal. In Hindi the tree is known as Gul Mohur; Gul means rose or flower; Mor is the common name for the peacock; it has been suggested that the name is a corruption of Gulmor, the peacock rose or peacock flower. In English the tree is variously known as Flamboyant, Royal Gold Mohur, Royal Peacock Flower, Fire Tree ; among Bombay Christians it is often referred to as the Pentecost Tree or the Holy Ghost Tree, with reference to the fact that its peak flowering occurs about the feast of Pentecost, 50 days after Easter.

14. DUABANGA
DUABANGA GRANDIFLORA Walp.
(Family: Sonneratiaceae)
Assamese—Khukan, Hokol; Bengali—Bondraphulla; Nepali— Lompatia

15. THE INDIAN CORAL TREE
ERYTHRINA INDICA Lamk.
(Family: Papilionaceae)
English—The Indian Coral Tree; Hindi—Pangli; Bombay Pangara ; Malayalam—Mandaram ; Tamil—Maruka

16. THE BANYAN TREE
FICUS BENGHALENSIS Linn.
(Family : Moraceae)
English—The Banyan Tree Marathi- Vad, Hindi, Bengali & Punjabi—Bar, Bar ; -Wad ; Tamil—A la

17. IVY-LIKE FIG
FICUS PUMILA Linn.
(Family: Moraceae)
IN THIS series we have dealt with two species of Ficus, namely, F. benghalensis (the Banyan), and F. religiosa (the Peepal) ; but the series would in a way remain incomplete if we did not include a third species, one of the most striking fig-trees of the world,Ficus pumila Linn. This is quite a common plant in many parts of India, growing strangely enough not as a tree, but to all appearances like the ivy plant, dinging to the bare walls and covering them with a dense mat of dark green foliage; in every respect it has the habit of the ivy of European or Kashmir gardens, and is naturally known under the name of ivy in Bombay and elsewhere. It is, however, a true fig tree or bush; if you do see the large luscious figs produced by this strange climber, you will be
left in no doubt as to the identity of our ivy.

18. THE PEEPAL
FICUS RELIGI0SA Linn.
(Family: Moraceae)
IT is with some trepidation that I am attempting to discuss the Peepal tree in the present series; the Peepal is one of the best known trees of India, it is planted in most villages of the country, and is held in high esteem by our people. Hindus and Buddhists hold the tree in veneration. In the popular folklore of India, the Peepal is considered as the female to the Banyan. The name religiosa has reference to the tree often being found near temples or shrines.

19. GARUGA
GARUGA PINNATA Roxb.
(Family: Burseraceae)
Hindi—Kaikar ;-Maraiki-Kitdak ; Malayalam—Kosramla ; Tamil—Karvambu ; Telugu—Garuga, Gargu

20. GLIRICIDIA
GLIRICIDIA SEPIUM Walp.
(Family : Papilionaceae)
THIS is a soft-wooded, quick-growing tree of recent introduction in India. Its original home is Guatemala in Central America and southwards to the northern part of South America. The tree was introduced into Ceylon from the West Indies about 1900; some fifteen years later it was growing in Bombay from seedlings brought over from Ceylon.

There is as yet no vernacular name in Bombay for this tree; I have heard it referred to at times as Vilayati Shiris. In English, it is known under the names Mother of Cocca, Madura Shade Tree and Nicaraguan Shade Tree. The scientific name Gliricidia was coined in the I8th century as a translation of the Spanish-American name “Mata-Raton” meaning “Mouse-Killer”. In various parts of Central and South America the bark of the tree is ground into a powder or paste and mixed with rice or maize grains and used as a very effective rat or mouse poison. The popularity of the tree in Bombay, however, comes from the fact that the tree is quick-growing and produces great profusion of colourful flowers.

21. THE QUEEN’S FLOWER
LAGERSTROEMIA SPECIOSA Pers.
(Family: Lythraceae)
English-The Queen’s Flower; Hindi and Bengali—Zarul; Marathi— Taman; Tamil—Kadali; Telugu— Varagogu

22. THE MAHWA TREE
MADHUCA INDICA Gmel.
(Family: Sapotaceae)
VERY FEW trees in India are more useful or more stately than the Mahwa tree; every part of the tree yields an economic product of great value to the people in whose neighbourhood it grows. In the various Indian languages the tree is known under the names of Mahwa or Mahua (in Beng, Bombay, M.P., etc.); Mahuda (Guj.; Iliipe (Tarn.) ; Ippi (Tel.); Madhuka (Sansk.) Scientifically in some of the older books, the tree is listed under the name of Bassia latifolia Roxb.; in modern books, the name has been changed to Madhuca indica Gmel.; the name Bassia had been previously used by Alliont (1766) for a small plant of the family Chenopodiaceae and, in consequence, it should not have been used for our tree; one fundamental rule in naming plants is one name for each plant, and one plant only for each name.

23. THE MANGO TREE
MANGIFERA INDICA Linn.
(Family: Anacardiaceae)
ANY BOOK on Indian trees would not be complete if the mango tree was excluded. It is true that normally this tree is not used as an avenue tree in our towns and cities: it is, however, often grown as a roadside tree, and this alone justifies its inclusion in the present series. In many of our villages the mango tree forms the trysting spot where much of the community life of the village is carried on and gossip is exchanged, replacing in many areas the village banyan tree. Mangifera is found wild or cultivated all over peninsular India from the lower slopes of the Himalayas in the north to Cape Comorin in the south. Judging from references in the literature and sculpture of India, the tree has been cultivated in this country for thousands of years. Its original home is still a matter of dispute among experts, though they generally agree that the mango tree comes from South or South-East Asia and Malaya; at present the region of Assam-Burma is considered as about the most probable original home of the mango tree.

Linne in the 18th century named the tree mangifera indica, meaning ‘the Indian mango-bearing tree.’ In English and other European languages the tree is known as the mango tree, the name apparently being derived through the Portuguese from the Malayan Mangga or the Tamil Manga. In Sanskrit literature the tree has been known under many names, among them Amra,  Chuta Rasala, etc. In many of the North Indian languages, the tree goes under the names of Am Amb, Amba, etc.

24. PERSIAN LILAC
MELIA AZADERACH Linn.
(Family; Meliaceae)
English—Persian Lilac, Bead-Tree, Bastard Cedar; Bombay— Bakan-nimb; BengaIi—Bakarjam ; Hindi—Baken

25. IRON-WOOD TREE
MEMECYLON UMBELLATUM Burm.
(Family: Melastomataceae)
THERE ARE several species of the genus Memecylon in Bombay, and they all go under the local name Anjan; in English the tree is sometimes known as the Iron-Wood Tree, a name that may at times cause confusion, as it is also applied

26. MUSSAENDA
MUSSAENDA FRONDOSA Linn.
(Family:- Rubiaceae)
Hindi—Pedina ; Bengali—Nagbali; Marathi—Bhutkas or Bhutkesa; Tamil— Vellaiyilai Malayalam—Parathole

27. THE QUEEN OF THE NIGHT
NYCTANTHES ARBOR-TRISTIS Linn.
(Family: Oleaceae)
Hindi—Har, Harsinghar, Sahenva, Seoli; Bengali—Harsinghar, Septalikar; Marathi — Parijatak ; Tamil—Manja-pu

====

28. SOME OF THE COMMONER PALMS OF INDIA

THE TAL PALM
BORASSUS FLABELLIFER Linn.
In English, this palm is known under the name of Palmyra Palm in Hindi, Bengali, Marathi, etc., it goes under the name of Tal or Tar or Tad.

THE FISH-TAIL OR SAGO PALM
CARYOTA URENS Linn.
In English this palm is known as the fish-tail or Indian sago palm; in Hindi, it is known as Man in Marathi., as Birli Mhad. Caryota from the Greek means ‘nut-like’.

THE BETEL NUT PALM
ARECA CATECHU Linn.
Hindi and Marathi—Supari; Bengali—Gua ; Gujarati—Sopari; Tamil — Kamugu

THE WILD DATE PALM
PHOENIX SYLVESTRIS Roxb.
Phoenix is from the Greek, meaning ‘purple’, an allusion to the fruit. The Wild Date Palm is indigenous to India, but the persistent bases of the leaf petioles give it a very wild look, on account of which this palm is nowhere cultivated as an avenue or roadside tree. Economically the tree is important because of the sugary sap that can be concentrated into sugar, or fermented into liquor. The wild date possesses a large stone in the centre, surrounded by a tough skin, and little else.

THE MOUNTAIN GLORY
ROYSTONEA REGIA. Cook.
This palm is listed in the literature under the name Oreodoxa regia Kunth; in English it is called the Mountain Glory, or the Bottle Palm.

THE COCONUT PALM
COCOS NUCIFERA Linn.
In the coastal parts of India, there is scarcely a tree that is better known to the general public than the coconut tree, Cocos nucifera Linn. Some details, however, may not be so well known, and that is why the tree is included in this series. Marathi-Naral, Hindi-Nariyal.

29. THE RUSTY SHIELD-BEARER
PELTOPHORUM PTEROCARPUM (DC.) Backer
(Family: Caesalpiniaceae)
TOWARDS THE end of April, many of the streets and roads in our cities are gay with masses of yellow flowers, which not only cover the trees with a colourful halo, but are also strewn on the ground beneath the trees to form a magic carpet of bright colours. The sight is all the more striking as this often is the only tree in flower at the time.

The scientific name of the tree has lately been changed several times; in our flora it is known as Peltophorum ferritgineum; it also goes under the names of P. inerme, P. roxburghii or P. pterocarpum ; all these names apply to the same tree. The common English name, the Rusty Shield-Bearer, is the translation of the scientific name; Peltophorum or ‘Shield-bearer’ seems to refer to the scale or shield-like stigma of the flowers ; ferrugineum, meaning ‘rusty’, refers to the rusty or reddish brown colour of the buds and fruits, both of which are conspicuous on the tree; on account of the colour of the pods, the tree is also sometimes referred to as the Copper Pod the colour of the pod being rusty or old copper. Pterocarpum means ‘with winged fruit’.

30. THE ASHOK TREE
POLYALTHIA LONGIFOLIA (Sonn.) Thw.
(Family: Annonaceae)
Polyalthia lortgifolia is known in English as the Indian Fir or Mast Tree; in Indian vernaculars, the tree goes under the name of Asoplav or simply Ashok; the latter name may cause some confusion, it being the name of the sacred tree Saraca indica (in older literature often referred to as Jonesia asoka), Polyalthia has been coined from the Greek, Poly = much or many, and Althaino=to heal or cure; longifolia means long-leaved.

31. PONGAMIA
PONGAMIA PINNATA (Linn.)Pierre
(Family: Papilionaceae)
Hindi, Bengali, Marathi—Karanj ; Tamil—Pongam, Punku

32. PUTRANJIVA
PUTRANJIVA ROXBVRGHII Wall.
(Family : Euphorbiaceae)
English — The Lucky Bean Tree; Hindi and Bengali—Putranjiva, Jioysuta ; Marathi—Patravanti, Jivputrak

33. KUSIM
SCHLEICHERA OLEOSA (Lour.) Oken
(Family: Sapindaceae)
English—Lac Tree, Gum Lac Tree; Hindi—Kosom, Kusim ; Marathi—Kusim ; Tamil—Pova, Pu, Pulochhi
THE GENERIC name is after J. C. Schleicher, a Swiss botanist; ‘oleosa’ means oil or ‘rich in oil with reference to the oil contained in the seeds. In some older books the tree is listed as Schleichera trijuga Willd. Trijuga means ‘with three pairs’ or ‘three yokes’ and refers to the pairs of leaflets in a leaf.

34. THE TULIP TREE
SPATHODEA CAMPANULATA Beauv.
THIS TREE is well known in English under the names of Scarlet-bell, Fountain Tree or Squirt Tree; at times it also goes under the name of Tulip Tree. All these names are very interesting as showing some of the more striking properties of the same. Scarletbell refers to the large and bright scarlet, bell-shaped flowers; Fountain or Squirt refers to the fact that when the buds are squeezed, they give out a quantity of water that comes out like a squirt. Finally the name Tulip Tree refers to the resemblance between the flowers of this tree and those of the tulip tree, a resemblance that, say to the least, needs little imagination to see; the flowers of this tree are decidedly irregular or asymmetrical at least near the base. The scientific name Spathodea refers to the ladle or spathe like structure of the calyx; campanulata means bell-like.

35. THE JAMUN TREE
SYZYGIUM CUMINI (Linn.) Skeels (Family: Myrtaceae)
English—Java Plum; Bengali—Kalajam; Marathi—Jambhul; Hindi—Jamun ; Tamil—Naval

====

36. THE TAMARIND TREE
TAMARINDUS INDICA Linn.
(Family: Caesalpiniaceae)
The name Tamarind, comes from the Persian, Tamar-i-Hind, and means Indian date. The specific name, indica, refers to the
supposed Indian origin of the tree, it is now commonly held that the tree is African in origin, but is cultivated in most tropical
countries.

====

37. THE TEAK TREE
TECTONA GRANDIS Linn.
(Family: Verbenaceae)
English — Teak Tree; Hindi—Sagun ; Marathi—Sag, Sagwan ; Bengali—Saguna ; Tamil—Tekku
THE NAME Tectona is said by Benthall to be derived from the Greek ‘tekton’, meaning a carpenter, Grandis means ‘large’, and refers to the size of the tree.

====

38. THE BHENDl TREE
THESPESIA POPULNEA Soland.
(Family: Malvaceae)
THIS is one of the finest among our indigenous trees: it grows wild along the sea-coasts from the Konkan southwards going into Burma and the Islands of the Pacific and westwards to East Africa. In Hindi and other languages, the tree is known under the name of Bhendi; in English it goes under several names, such as Portia Tree Bhendi Tree, Tulip Tree or Umbrella Tree. The scientific name, Thespesia, in Greek means ‘divine’ and refers to the fact that the tree was first noticed by Captain Cook in the neighbourhood of the temples in Tahiti; populnea means ‘poplar-like’ and refers to the shape of the leaves, which are similar to those of the European poplar.

====

39. THE TOON TREE
TOONA CILIATA Roem.
(Family: Metiaceae)
English—Toon, Indian Mahogany, Moulmein Cedar; Hindi—Tun, Tun-ka-jhar ; Bengali—Tun ; Marathi—Tun, Kunant, Neem ; Tamil—Tun-maratn ; Telugu—Nandi

 

tree india
tree in gujarati
biggest tree in india
indian tree names in hindi
tree day
oak tree in india
10 trees name in hindi
tree in hindi
hindi tree names
tree name hindi to english
shisham tree in marathi
oldest tree in india
sal tree in hindi
costly tree in india
different trees in india
trees pictures with names in hindi
tree list in india
tree name list in english
spirit tree
botanical names of indian trees
indian tree name list in hindi
indian world records
names of indian trees in alphabetical order
different types of trees and their uses in marathi
oak tree in hindi
sal tree in tamil
trees name in hindi and english
big trees in india
names of trees in english
no of trees in india
trees name in hindi and english with pictures
shade giving trees in india
list of medicinal trees in india
about trees in hindi
largest tree in india
indian fruit trees
indian tree names
trees name in hindi
national tree of india
indian trees name list
trees name in english
india’s biggest tree
importance of trees in marathi
history of trees in india
list of flowering trees of india
flower tree names in india
types of trees in india
tree names in india
sapling plant
shady trees in india
trees in india
about banyan tree
plant a tree india
tree in tamil
sanskrit essay on trees
tamilnadu trees name list
trees information in marathi language
colorful trees in india
uttar pradesh climate
some trees name
tree information in marathi
information about trees in hindi
all tree name in hindi
tree plantation india
planting trees in india
evergreen trees in india
national plant of india
list of trees in india
different types of trees with pictures and names
planting trees
india states
climate of uttar pradesh
five trees name
all trees name in english
family tree india
trees of india
trees name in english and hindi
trees names in tamil and english
trees name in tamil
name of trees in india
flowering trees of india
name of trees in hindi
oak tree in tamil
all tree name list
names of indian forests
plant a million trees
all tree name
most populous state in india
how many types of trees in india
indian trees and their uses
garden trees in india
shevga tree information in marathi
indian tree
names of trees
the most populous state in india
pradesh
planting trees india
garden trees india
plant in hindi
variety of trees in india
planting saplings
indian plants
flowers name in marathi
how many trees in india
treehouse india
banyan tree
different types of trees and their uses in hindi
tree news
indian plants and trees
plants in india
india hour
tree bookshelf india
trees online india
uttar pradesh cm
tree house in india
indian records
plants of india
all natural food coloring
speaking tree
national days of india
guinness world record india
natural food dyes
green tree india
different types of trees in india
fruit trees in india
tree planting
trees for garden in india
india 50
natural food coloring
indian colors
shade trees in india
the speaking tree
useful trees in india
just 24
popular trees in india
tall trees in india
lemon tree india
trees in india with names
24 india
planters
golf courses in india
india 24 news
india world
speeking tree
food colours online india
news24 india
organic food coloring
orange tree india
food colours india
gel food colours india
24 hours news
india24
india news 24
red food color online india
natural food colour
long trees in india
uttar pradesh
fruit trees of india
beautiful trees in india
famous trees in india
little trees india
food colours in india
indian tree china
small trees in india
tree houses india
indian tree leaves
24 hours
indian shade trees
flowering trees in india
jacaranda tree india
50 million
best trees to plant in india
short trees in india
mango tree indian
ornamental trees in india
jacaranda tree in india
fruit trees india
world records 2016
plants india
food dye
food colour india
medicine tree in india
indian flowering trees
uttar pradesh news
indian trees information
one day india
trees for shade in india
news uttar pradesh
indian banyan tree
flowering trees india
uttar pradesh india
natural food colours india
tree planting in india
india one day
pine wood in hindi
food colour online india
names of trees in marathi
indiaplants
types of trees in hindi language
sheesham wood in tamil
india one news
uttar pradesh in india
indian garden trees names
common trees in india
news of uttar pradesh
natural red food coloring
india one day record
india plants trees
guinness world record 2016 india
types of trees in tamil
indian native trees
india tree food coloring
names of trees and plants in hindi
india tree natural food coloring
different types of trees in hindi
palm tree in hindi
tree names in marathi and english
buy food colour online india
indian guinness world records
uttar
india uttar pradesh
species of trees in india
trees grown in india
tree planting india
india tree planting
important trees in india
world tree planting day
trees and plants in india
forest trees in india
tree in
plants and trees in india
grow trees india
varieties of trees grown in india
world planting day
tree planting 2016
tree species in india
trees from india
plant a tree in india
forest trees names in india
native trees of india
one million trees
trees found in india
50tree
indian forest trees
million trees
24 in india
india 24 hours
natural blue food coloring
world records india
large trees in india
top 10 trees in india
forest trees of india
indian plants and trees names
trees of india list
list of indian trees
important trees of india
the indian tree
best trees to grow in india
indian trees list
tree day in india
india tree sprinkles
million plant
forest species in india
the tree india
world records in india
large north indian tree
india one
trees in indian forests
tree planting day
common indian trees
50 plants
trail trees
banyan tree india
state trees of india
world records of india
medicinal trees in india
name of indian trees
record 50
tropical trees in india
natural yellow food coloring
native indian trees
important indigenous tree species of india
24 tree
indian garden trees
marker trees
indian national tree
trees name in marathi
roadside trees in india
natural red dye
mountain trees in india
most trees planted in one day
spode india tree
common trees of india
acacia tree india
lead india
about uttar pradesh
trees native to india
pakad tree
people planting trees
list of trees in tamilnadu
indian tree golf course
indian tree golf
indian oaks
tree 50
religious trees of india
indian forest trees list
tree name list in india
borrachero tree in india
list of fruit trees in india
all trees name in hindi and english
naturally blue food
pradesh india
50 million trees
names of trees in mumbai
bakul tree in telugu
indian marker
world records by india
indian tree markers
indian trees names hindi english
tree name list in hindi
india tree sugar
trees of india with names
red flower tree india
ebony tree in india
india pradesh
jhau tree
india tree food dye
indian tree names in marathi
in one day
india trees
tree details in hindi
tree coloring
teak in hindi
chatim tree
1 million trees
canopy trees in india
deciduous trees in india
coastal trees of india
trees which are grown in india
indian trees name in english and hindi
name of trees in english and hindi
hardwood trees in india
beautiful trees of india
trees of india photos
east indian tree
pine tree in tamil
name some trees
five trees name in hindi
indian evergreen tree
shade trees india
chameli tree
lead india the tree
herbal trees in india
holy trees of india
india tree natural decorating colors
plantation trees india
indian trees pictures
sheesham wood in telugu
indian ebony tree
how many trees are there in india
tree in marathi
hindi names of trees
which one is the record of land cultivation
national tree india
ebony tree india
idia 50
indian tree ringwood
indian medicinal trees
acacia tree in india
trees of india information
medicinal trees of india
uttar pradesh state
oak tree in telugu
indian tree house
smallest tree in india
indian wood names
india ree
trees that grow in india
neem tree india
useful trees in hindi
india oak
24ساعت
types of trees in hindi
50million com
tree meaning in hindi
wood in hindi
5 trees name
hour in india
indian tree trail markers
trees in kerala list
tree spices
indian trees names in tamil
indian jungle trees
name of some trees
in24
million india
trees of gujarat
ficus tree in hindi
number of trees in india
10 trees name in english
in 24 hours
tree planting news
bodhi tree india
one day records
ficus plant in hindi
india tree colors
information about indian trees
1 million in india
coniferous trees in india
india tree gourmet spices & specialties
different types of indian trees
list of tree names in tamil
unusual trees in india
common trees in mumbai
indian marking tree
trees name in hindi with pictures
one million trees in one day
different types of trees in hindi language
gulmohar tree in telugu
names of trees in marathi and english
5 trees information in marathi
indian trees photos
indian trees images
oak wood in hindi
50 million tree program
india tress com
what state has the most trees
20 trees name
where is uttar pradesh
types of indian trees
name of trees in hindi and english
teak wood in marathi
trees of maharashtra
india food coloring
uttar pradesh people
sheesham tree in marathi
devil meaning in marathi
oak tree india
lead india tree
indian berry tree
babul tree in marathi
marathi tree names
types of trees found in india
guinness book of world records tree planting
trees pictures india
total number of trees in india
deciduous trees in india list
human tree india
speaking tree india
indian acacia tree
a million trees
kannada tree names
images of trees in india
gulmohar tree in marathi
which is the most populous state in india
indian tree description
milliontrees
indian famous trees
uttar india
tree indonesia
million in india
world biggest tree in india
research tree india
i million in india
state tree of uttar pradesh
indian deciduous trees
buddha tree india
trees of color
peelu tree in india
indian tre
what is million in india
the biggest tree in india
what kind of trees are decorated in india
india tree seattle
famous trees of india
thorntree india
uttar pradesh day
uttar pradesh in hindi language
india’s oldest tree
national indian tree
teak wood name in hindi
india tree video
indian million
world record tree
most populous state india
record indian
what is 50 million